Những con khỉ không hỏi tại sao

Có một câu chuyện xưa lắm...

   Xưa đến nỗi tôi không nhớ là ai đã kể cho tôi nghe và lúc nào, chỉ nhớ là nó liên quan đến vài con khỉ, một cái chuồng, một trái chuối và một bình chữa lửa.

    Tôi xây một cái chuồng rộng cỡ cái phòng ngủ, và lùa năm con khỉ vào một phía. phía còn lại tôi để một trái chuối, rồi tôi cầm bình chữa lửa đứng đợi. Khỉ thì thích ăn chuối, nên không sớm thì muộn, một trong những con khỉ sẽ bắt đầu chạy về phía trái chuối. Khi nó làm như thế, tôi lấy bình chữa lửa xịt vào những con khỉ còn lại. Thay trái chuối mới nếu cần, và lập lại quá trình này.

   Khỉ rất thông minh, nên chúng sẽ nhanh chóng nhận ra cái luật này: Nếu có con khỉ nào tiến về phía trái chuối, cả đám còn lại sẽ bị xịt bột chữa lửa, và để tự bảo vệ, cả đàn sẽ bắt đầu tấn công bất kỳ con nào có ý định ăn chuối.

   Khi hiện tượng này xảy ra, tôi bắt một con khỉ ra khỏi chuồng, và thay vào đó bằng một con khỉ mới. Con khỉ mới sẽ gia nhập đàn, cố gắng kết bạn, và chắc chắn sẽ muốn ăn trái chuối, và những con khỉ còn lại, biết rõ điều gì sẽ xảy ra, sẽ tấn công con khỉ mới để ngăn không cho tôi xịt chúng. Sau vài lần, con khỉ mới sẽ hiểu ra, và bắt đầu tham gia tấn công nếu một con khỉ khác tiến về phía trái chuối. Khi hiện tượng này xảy ra, tôi bắt thêm một con khỉ trong số bốn con khỉ cũ còn lại ra khỏi chuồng, và thay vào đó bằng một con khỉ mới khác.

   Sau khi lập lại quá trình đó vài lần, sẽ có một thời điểm không có con khỉ nào đang bị nhốt từng bị xịt bột chữa lửa; sự thật là chúng cũng chưa từng thấy cái bình chữa lửa tròn méo ra sao, nhưng mà điều hay ho là, chúng vẫn sẽ tấn công bất kỳ con khỉ nào đi về phía trái chuối!

   Nếu con khỉ biết nói và hiểu được tiếng người, thì khi tôi hỏi tại sao chúng tấn công? Câu trả lời của chúng chắc hẳn sẽ là: “À! thiệt ra tôi cũng không biết tại sao, nhưng đó là cách chúng tôi hành xử ở đây.”

Thử suy nghĩ một chút

   Về câu trả lời của con khỉ. Đã bao giờ chúng ta, con người, cũng có tư duy y như con khỉ hay không? Cùng nghĩ thử thôi.

   Đi học, đi làm và cả những hình thức nghi lễ trong cuộc sống hàng ngày nữa có rất nhiều điều trở thành chân lý đơn giản vì thầy cô hay những người đi trước nói như thế. Chúng trở thành chân lý đơn giản vì chúng là “chân lý mà chúng tôi được dạy”. Không có ai mảy may nghi ngờ, liệu những chân lý đó có đúng hay không, liệu có áp dụng chúng vào thực tế cuộc sống được hay không.

  Chẳng có ai dừng lại để nghĩ còn có cách nào làm đúng hay không, hay thậm chí đó có phải là cách làm đúng ngay từ thuở ban đầu hay không. Quy trình cứ được thực hiện như một quán tính, và bất kỳ người nào đề nghị thay đổi đều sẽ có thể bị tấn công , đã kích bởi những người còn lại. Đây cũng là sự hình thành các tín ngưỡng nhân gian mang mùi vị mê tín dị đoan mà phần đông chúng ta đã và đang trải qua.

Có hai loại câu hỏi: "Làm thế nào ?" &  "tại sao ?"

Hỏi "làm thế nào" là hỏi hời hợt, nên câu trả lời cũng sẽ rất hời hợt.

   Hỏi: làm thế nào để không bị tấn công?

   Trả lời: Đừng đến gần trái chuối và cứ tấn công những con khỉ đến gần trái chuối. Chấm hết.

Hỏi “tại sao” bao giờ cũng sâu sắc hơn hỏi “làm thế nào”, nên câu trả lời cũng phải sâu sắc.

   Hỏi: Tại sao lại tấn công những con khỉ đến gần trái chuối?

   Trả lời: À, câu chuyện nó thế này thế này.

   Hỏi tiếp: Nhưng bây giờ đâu còn ai cầm bình xịt đứng canh nữa đâu?

   Trả lời: Vậy thì cứ ăn chuối đi!!!

Sự thật trong ngày

- Đa số không hỏi,

- Một số hỏi làm thế nào.

- Một ít, ít lắm, hỏi tại sao, và ... được ăn chuối  .

   

---------o0o---------------

   Quả thật chính đức Phật cũng đưa ra những quy luật tương ứng theo đó người ta có thể tìm được những phương hướng đích thực của mình, nhưng để bắt đầu Ngài đã liệt kê những tiêu chuẩn được coi như không chính đáng, không đầy đủ khi khuyên những người thuộc bộ tộc Kalama ở Kesaputta như vầy:

“Này các Kalama,
chớ có tin vì nghe lời thuật lại,
chớ có tin vì theo truyền thống,
chớ có tin vì nghe những lời đồn.
Đừng để bị dẫn dắt bởi uy quyền của kinh điển,
bởi luận lý siêu hình,
hay bởi sự xét đoán bề ngoài.
Đừng để bị lôi cuốn bởi những gì có vẻ đáng tin,
bởi thích thú trong những quan niệm võ đoán,
hay bởi ý nghĩ 'Đây là thầy ta'...
 
Nhưng này các Kalama, khi nào các người tự mình biết rằng các pháp ấy là thiện, là tốt, được người có trí tán thán, các pháp này nếu được thực hiện thì sẽ đem lại hạnh phúc và an lạc, thì các người nên chấp nhận chúng.“
(Tăng Chi Bộ Tập I, Kinh Các vị ở Kesaputta).

Con mèo nghi lễ

Thời xa xưa, tại một một ngôi chùa nọ, khi thầy trụ trì và các đệ tử bắt đầu ngồi tịnh tọa niệm Phật vào buổi tối, thì con mèo sống trong chùa thường đi loanh quanh khu vực tọa thiền và kêu meo meo, gây ra tiếng ồn ào khiến họ phải phân tâm. Thầy trụ trì ra lệnh cột con mèo lại trong giờ tịnh tọa.

Vài năm sau, thầy trụ trì lớn tuổi qua đời, con mèo vẫn tiếp tục bị cột trong giờ đại chúng tịnh tọa. Đến khi con mèo đó già chết, một con mèo khác lại được mang vào thiền viện, và nó cũng bị cột lại trong giờ tịnh tọa vào buổi tối.

Rồi đến nhiều thế kỷ sau, những người kế thừa ngôi chùa đó vẫn tiếp tục duy trì hình thức cột mèo lại trong giờ tọa thiền và xem đó như một nghi lễ tôn giáo.

---------o0o----------

Lời bàn:

Câu chuyện kể trên, giống như cách phát triển những điều mê tín. Mới đầu, có thể có những lý do đặc biệt trong một hoàn cảnh riêng nào đó. Lâu dần, việc đó được lập đi lập lại như một tập tục, rồi thành một nghi thức. Họ làm việc đó vì họ không thấy có điều trở ngại, không mất gì và không nên làm.

Nhiều người trong chúng ta, đã sống giống như câu chuyện trên. Chúng ta làm cái này cái kia, lập đi lập lại mà thực sự không hiểu gì về ý nghĩa hay tầm quan trọng của nó.

Câu chuyện còn nhắc nhở chúng ta phải luôn nhớ tới lời Phật dạy trong kinh Kalama (thuộc Tăng Chi Bộ, tập I, Kinh Các vị ở Kesaputta) như sau:
“Này các Kalama,
chớ có tin vì nghe lời thuật lại,
chớ có tin vì theo truyền thống,
chớ có tin vì nghe những lời đồn.
Đừng để bị dẫn dắt bởi uy quyền của kinh điển,
bởi luận lý siêu hình,
hay bởi sự xét đoán bề ngoài.
Đừng để bị lôi cuốn bởi những gì có vẻ đáng tin,
bởi thích thú trong những quan niệm võ đoán,
hay bởi ý nghĩ 'Đây là thầy ta'...
 
Nhưng này các Kalama, khi nào các người tự mình biết rằng các pháp ấy là thiện, là tốt, được người có trí tán thán, các pháp này nếu được thực hiện thì sẽ đem lại hạnh phúc và an lạc, thì các người nên chấp nhận chúng”.

Mục đích

Một võ sư lừng danh hỏi một đệ tử mới nhập môn:

- Con muốn học võ à?

- Vâng! Con muốn học võ để chiến thắng kẻ địch!

- Càng nghĩ đến chiến thắng và kẻ địch thì chưa học võ được đâu, vì còn hiếu thắng!

- Vậy con học võ để tự vệ thôi!

- Còn đề kháng tự vệ cũng chưa học võ được vì con còn vị kỷ!

- Nếu vậy con học võ để làm gì?

- Lại để làm gì! Chung quy vẫn còn vướng vào một mục đích!

Võ sinh ngạc nhiên:

- Nhưng làm thế nào có thể học võ mà không có mục đích?

Võ sư ung dung bước ra giữa võ đường, múa một bài quyền và nói:

- Ngươi cứ thế mà làm không được sao?

--------------------o0o-------------------
Lời bàn:

Trong cuộc sống này, hình như con người không thể tồn tại mà không có mục đích, nhưng mục đích thì luôn ở tương lai, ở phía trước. Tôi sẽ được cái này, sẽ được cái kia và sẽ là… Vì vậy mà người ta phải thổn thức, phải đợi chờ và phải hy vọng.

   Ngày mai, sự hi vọng và cái khái niệm của thời gian cũng chính là nội dung của tư tưởng bản ngã, chúng khởi lên cùng một lúc với phiền muộn, khổ đau và thất vọng, khi mà bản ngã của ta chưa thỏa mãn và không đạt được mục đích mà mình mong muốn.

   Nói cách khác, khi bản ngã đề ra một mục đích thì ngay lập tức, nó mời gọi tư tưởng, thời gian đợi chờ và đau khổ cùng hiện hữu. Khi ta tự đặt ta vào trong một mục đích, có nghĩa là ta đã quá chú trọng đến tương lai mà bỏ quên thực tại. Như vậy, chính ta đang đánh mất đi hạnh phúc sẵn có của mình để mong cầu một thứ hạnh phúc chưa có, mà lại không biết ở khoảng giữa thời gian vắng mặt của hai thứ hạnh phúc này, ắt hẳn chỉ là đau khổ.

Nghệ thuật sống hạnh phúc có nghĩa là phải nhìn sâu vào giây phút hiện tại mầu nhiệm sẵn có thì tất cả mọi tư tưởng, chấp trước và suy tính sẽ được giải trừ, và khi ấy, bạn sẽ là một người có cuộc sống an lạc nhất.